Ototoxiciteit

Deze pagina heeft tot doel u informatie te geven over gehoorverlies door medicatie. De tekst is bedoeld als ondersteuning van het consult door de arts (KNO-, maar ook huisarts) en dient niet als vervanging van een consult. Bedenk bij het lezen dat uw gezondheidssituatie anders kan zijn dan in de tekst wordt beschreven.

Inleiding

Sommige medicijnen kunnen vervelende bijwerkingen geven. Eén van die bijwerkingen is dat een medicijn schade kan veroorzaken aan het binnenoor. Dit heet ototoxiciteit. Dat woord betekent letterlijk dat een stof giftig is voor het oor.

In het binnenoor bevinden zich het gehoororgaan (het slakkenhuis) en het evenwichtsorgaan. Als die worden beschadigd, kunt u last krijgen van gehoorverlies, oorsuizen (ook wel tinnitus genoemd) of klachten met het evenwicht, zoals duizeligheid.

Van sommige medicijnen weten we nog niet zo lang dat ze deze klachten kunnen geven. Daardoor staat het niet altijd in de bijsluiter van het medicijn. De belangrijkste bekende groepen ototoxische medicijnen zijn:

• Bepaalde antibiotica, zoals gentamycine en vancomycine;
• Sommige medicijnen tegen kanker (cytostatica/chemotherapie), zoals cisplatin en carboplatin;
• Sommige plastabletten (vocht afdrijvende geneesmiddelen/lisdiuretica);
• Bepaalde pijnstillers, zoals aspirine (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs, NSAID’s)
• Andere medicijnen, zoals bètablokkers, kininen, nicotine en sommige antidepressiva.

 

Oordruppels
Bij een oorontsteking of een loopoor schrijft de arts vaak oordruppels voor. In de bijsluiter van deze druppels staat soms dat ze beter niet gebruikt kunnen worden bij een gaatje in het trommelvlies, omdat dat het risico op gehoorschade iets kan verhogen. Toch is het risico op blijvende schade door de ontsteking zelf vaak groter dan het risico door de druppels. Daarom kiest de arts er meestal voor om toch oordruppels voor te schrijven, ook als er een gaatje in het trommelvlies zit.

Voorkomen 

Hoe vaak gehoor- of evenwichtsklachten optreden, verschilt per medicijn en per persoon. Ook de ernst van de klachten is heel wisselend. Daardoor is het lastig om in algemene zin te zeggen hoe vaak het voorkomt. Als u wilt weten of uw medicijn gehoorverlies, oorsuizen of duizeligheid kan veroorzaken, kunt u kijken op de website van de Nederlandse KNO-vereniging.

Klachten

Ototoxiciteit kan zich op verschillende manieren uiten. De klachten kunnen plotseling ontstaan of zich langzaam ontwikkelen. Oorsuizen betekent dat u geluiden hoort zoals piepen, fluiten of suizen, zonder dat er een geluidsbron is. Deze geluiden worden alleen door uzelf gehoord, anderen horen ze niet. Oorsuizen kan als enige klacht voorkomen, maar ook samen met gehoorverlies. Sommige mensen kunnen hier goed mee leven, maar bij anderen beïnvloedt het hun dagelijks functioneren sterk, bijvoorbeeld door slaapproblemen of concentratieproblemen.

Als u gehoorverlies krijgt door een ototoxisch medicijn, begint dit meestal met verlies van het horen van hoge tonen. In het begin merkt u daar vaak weinig van. Na meerdere giften van het schadelijke medicijn (en een hogere opgetelde dosis) kan het gehoorverlies verergeren. Ook het horen van lagere tonen, die belangrijk zijn om spraak te verstaan, kan dan verslechteren. Sommige mensen merken ook dat ze niet meer goed kunnen horen waar een geluid vandaan komt. Harde geluiden kunnen bovendien onaangenaam of zelfs pijnlijk worden. Dat noemen we hyperacusis.

Duizeligheidsklachten kunnen verschillende vormen aannemen. Sommige mensen ervaren een draaierig gevoel. Anderen hebben meer last van balansklachten. De klachten zijn soms beperkt hinderlijk, maar ze kunnen ook erg invaliderend zijn.

Oorzaak en diagnose

Schade van een ototoxisch medicijn ontstaat meestal in het binnenoor. Vaak worden de haarcellen van het gehoororgaan en het evenwichtsorgaan aangetast die zich in het binnenoor bevinden. Deze haarcellen kunnen niet (volledig) herstellen als ze eenmaal beschadigd zijn. Hoe hoger de dosis van het schadelijke medicijn, hoe groter de kans op schade en gehoor- en/of evenwichtsklachten.

Om te onderzoeken of uw gehoor is aangetast, wordt een gehoortest (audiogram) gemaakt. Via een koptelefoon krijgt u korte piepjes te horen met verschillende toonhoogten en luidheden. Soms wordt er vóór de start van een behandeling al een gehoortest gedaan, zodat later kan worden vergeleken of uw gehoor achteruit is gegaan. Dit gebeurt vooral bij medicijnen waarvan bekend is dat ze een groot risico op gehoorschade geven.

Evenwichtsstoornissen worden onderzocht met eenvoudige testjes in de spreekkamer. Als dat niet voldoende is, kan uitgebreider evenwichtsonderzoek nodig zijn om te kijken hoe goed uw evenwichtsorgaan werkt.

Mogelijke behandeling

Helaas bestaat er nog geen echte behandeling voor ototoxiciteit. In sommige gevallen zijn de klachten tijdelijk en verdwijnen ze weer als u stopt met het medicijn. Bepaalde geneesmiddelen geven helaas permanente schade in het binnenoor. Met name medicijnen tegen kanker (cisplatin, carboplatin) en antibiotica (vancomycine, gentamycine) staan hierom bekend. Daarom is het belangrijk om klachten zoals gehoorverlies of oorsuizen zo snel mogelijk met uw arts te bespreken. Soms kunt u een ander medicijn krijgen, maar het kan ook dat u om medische redenen niet mag stoppen met het medicijn.

Als het gehoorverlies of het oorsuizen niet meer overgaat, zijn er gelukkig wel hulpmiddelen en behandelingen die kunnen helpen. Bij gehoorverlies kan een hoortoestel uitkomst bieden. Voor oorsuizen bestaan er weinig medische behandelingen, maar afleiding en ontspanning helpen vaak wel. Stress verergert de klachten meestal. Probeer daarom stressvolle situaties en harde geluiden te vermijden. Gehoorbescherming kan hierbij helpen. Als u veel last hebt van oorsuizen, kan uw KNO-arts u verwijzen naar een Audiologisch Centrum of naar de GGMD(Geestelijke Gezondheidszorg en Maatschappelijke Begeleiding bij gehoorproblematiek), een organisatie die mensen met gehoorproblemen ondersteunt.

Er bestaan geen medicijnen om evenwichtsklachten te genezen. Over het algemeen is het belangrijk om zoveel mogelijk te blijven bewegen. Bij blijvende balans- en evenwichtsklachtenklachten kan fysiotherapie soms bijdragen aan het herstel. Bespreek dit met uw behandelend KNO-arts.

Verwacht beloop in de tijd

Hoe de klachten zich ontwikkelen, hangt af van het soort medicijn dat u gebruikt, de dosis die u krijgt, en hoelang de behandeling duurt. Meer informatie vindt u hierboven onder het kopje “Mogelijke behandeling”. Uw behandelend KNO-arts kan u meer uitleg geven over uw persoonlijke situatie.

Slotwoord

Het is niet mogelijk om op deze voorlichtingspagina alle details van gehoorverlies door medicatie te beschrijven (zie ook de tekst op de introductiepagina).

Het internet kan de individuele patiënt meestal niet volledig informeren, omdat er veel, soms tegenstrijdige, informatie kan worden gevonden. Wij raden u daarom aan al uw vragen aan uw behandelend arts te stellen, zodat – op uw persoonlijke situatie – gerichte adviezen en antwoorden kunnen volgen.

Het kan zijn, dat u ondanks de uitleg van uw KNO-arts nog vragen heeft of dat u meer informatie wilt. Aarzel dan niet contact op te nemen met uw KNO-arts en om nadere uitleg te vragen. Aan dat verzoek zal graag worden voldaan.